Puldan Gapir

So’mdan nollarni olib tashlash kerakmi?

Markaziy bank so‘mdan nollarni olib tashlash, ya’ni denominatsiya qilish masalasi yaqin orada kun tartibida emasligini qat’iy bildirdi. Ko‘pchilik orasida bu mavzu turlicha talqin qilinayotgan bo‘lsa-da, regulyator hozirgi bosqichda pul islohotidan ko‘ra narxlar barqarorligini saqlash muhimroq deb hisoblamoqda.

Avvalo, denominatsiya, bu valyuta qattiq inflyatisiyaga uchragan vaqtda hisob-kitoblarni osonlashtirish uchun puldan ortiqcha nollarni olib tashlash siyosati. Endi savol tug’iladi, nega hozir bu qadam tashlanmayapti va buning ijobiy hamda salbiy tomonlari nimada?

Denominatsiya qilinmasligining asosiy sababi iqtisodiy barqarorlik bilan bog‘liq. Agarda nollar hozir olib tashlansa, bu aholi orasida inflyatsion kutilmalarni kuchaytirib yuborishi mumkin. Odamlar intuitiv ravishda narxlarni yaxlitlay boshlaydi va bu inflyatsiyani aksincha tezlashtirib yuboradi. Qolaversa, yangi banknotlarni muomalaga chiqarish, bank tizimi va texnik qurilmalarni qayta sozlash davlat byudjetiga hamda biznesga ortiqcha yuk bo‘ladi. Markaziy bank hozirgi resurslarni milliy valyuta qadrini himoya qilishga va inflyatsiyani pasaytirishga yo‘naltirishni ma’qul ko‘rmoqda.

Shu bilan birga, amaldagi holatni saqlab qolishning o‘ziga xos qiyinchiliklari bor. Ko‘p sonli nollar kundalik hisob-kitoblarda, buxgalteriya yozuvlarida va statistik ma’lumotlarni tahlil qilishda noqulaylik tug‘dirishda davom etadi. Pul massasining hajmi kattaligi naqd pul muomalasi bilan bog‘liq operatsion xarajatlarni ham oshiradi. Biroq, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, denominatsiya faqat inflyatsiya past va barqaror darajaga tushganidan keyin amalga oshirilsa, kutilgan samarani beradi.

Boshqa davlatlar tajribasiga nazar tashlasak, pullardan nollarni olib tashlash har doim ham kutilgan natijani bermasligini ko‘rishimiz mumkin. Markaziy bankning hozirgi ehtiyotkorligi bejiz emas, chunki bu jarayon xalqaro amaliyotda ham muvaffaqiyatli, ham muvaffaqiyatsiz misollarga boy.

Eng mashhur ijobiy misollardan biri Turkiya tajribasidir. 2005-yilda Turkiya liradan birdaniga 6 ta nolni olib tashladi. Buning uchun mamlakat bir necha yil davomida inflyatsiyani pasaytirish va barqarorlashtirish ustida ishladi. Natijada pullarning soddalashishi iqtisodiyotga bo‘lgan ishonchni oshirdi va hisob-kitoblarni yengillashtirdi. Belarus ham 2016-yilda 4 ta nolni olib tashlab, muomalaga tangalarni qaytardi, bu esa texnik jihatdan tizimni ancha tartibga soldi.

Lekin salbiy misollar ham yetarlicha. Masalan, Zimbabveda inflyatsiya juda yuqori bo‘lgani sababli bir necha bor denominatsiya o‘tkazildi, lekin narxlar oshishi to‘xtamagani uchun yangi pullar ham tezda qadrsizlanib, nollar yana qaytib kelaverdi. Rossiyaning 1998-yildagi tajribasi ham ko‘pchilikning yodida. O‘shanda 3 ta nol olib tashlanganidan ko‘p o‘tmay defolt va kuchli devalvatsiya yuz bergan edi.

Shunday ekan, denominatsiya inflyatsiya jilovlangandan keyingina o’tkazilsa kutilgan natijani beradi. Chunki, u inflyatsion siysosatning eng so’nggi bosqichidir. Demak, hozirgi vaziyatda Markaziy bank "yetti o‘lchab bir kesish" yo‘lini tanlamoqda. Hozircha asosiy e’tibor hamyonimizdagi pullarning soniga emas, balki ularning sotib olish qobiliyatini saqlashga qaratilyapti.

Oltin narxi nega tushib ketayotgani haqida qisqacha ma'lumot bermoqchiman. Yanvar oyidagi rekord darajadagi ko'tarilishdan so'ng, oltin bozori sezilarli pasayishni boshdan kechirmoqda. Buning bir necha asosiy sabablari bor.

Birinchidan, AQSH Federal zaxira tizimi rahbarligiga Kevin Marsh nomzodi ko'rsatilishi bozorga katta ta'sir qildi. U qat'iy iqtisodiy siyosat tarafdori hisoblanadi, bu esa AQSHda foiz stavkalarining yuqori qolishiga ishora qiladi. Bunday sharoitda investorlar oltindan ko'ra foydaliroq bo'lgan davlat obligatsiyalariga pul tikishni afzal ko'rishadi.

Ikkinchidan, AQSH dollari xalqaro bozorda sezilarli darajada mustahkamlandi. Oltin narxi dollarga bog'langan bo'lgani uchun, dollar kuchayishi oltinni boshqa valyuta egalari uchun qimmatroq qiladi va talabni kamaytiradi.

Uchinchidan, dunyodagi siyosiy vaziyat biroz barqarorlasha boshladi. Rossiya va Ukraina o'rtasidagi muzokaralar hamda Yaqin Sharqdagi vaziyat yumshashi haqidagi xabarlar oltindan "xavfsiz aktiv" sifatida foydalanish zaruratini kamaytirdi. Shuningdek, 2025-yildagi katta o'sishdan so'ng ko'plab yirik sarmoyadorlar o'z foydalarini naqdlashtirish uchun oltinlarini sota boshlaganlari ham narxga bosim o'tkazmoqda.
Hozirda bozor $4,400 darajasidagi narxni kutmoqda.

@puldangapir

Pulni qayerda saqlagan maqul?

Bu savolga hammaga birdek tushadigan qilib javob berish imkonsiz. Hatto bir odamning ehtiyoj va maqsadlariga qarab pullarini turli joylarda saqlashi kerak bo’ladi. Misol uchun:

Qisqa muddatli maqsadlar uchun jamg’arishda yuqori foizli bank omonatlari eng yaxshi tanlov. Sayohat, katta harajat, yoki favqulotda holatlar uchun jamg’arma yig’ib qo’yish bunga misol.

Uzoq muddatli maqsadlar uchun ETF portfeli (S&P500 singari)ga pulni yo’naltirib qo’yish mumkin.

Umuman, daromadning bir qismini qisqa muddatli bank omonatiga, yana bir qismini ETF portfeliga yo’naltirish ham mumkin. Shunda jamg’armamiz riskdan diversifikatsiyalanadi.

Bu yerda eng katta omil - inflyatsiya. Pulimiz qadrsizlanib ketmasligi uchun u bir joyda o’tirib qolmasligi kerak. Pulni yo ishlatish yoki yuqori qaytimli sarmoyalarga yo’naltirish kerak.

@puldangapir

“Aktiv” va “Passiv”

Avvalo fikrimcha, bu ikkala terminni oddiy odamga tushunarliroq tilda izohlash kerak. Chunki “aktiv” va “passiv” degan so‘zlarni asosan buxgalterlar ishlatadi. Shu sababli aktivni “mulk”, passivni esa “majburiyat” deb aytsak, nafaqat osonroq tushuniladi, balki IFRS standartlariga ham mos tushadi.

Xullas, aktivlar bu siz egalik qiladigan va qiymatga ega bo‘lgan narsalar. Oddiy qilib aytganda, mulkingiz. Ular daromad olib keladi yoki kelajakda qiymatini saqlab qoladi. Masalan, ko‘chmas mulk, oltin, naqd pul, biznesdagi uskunalar. Bu yerda asosiy narsa foyda yoki qiymat mavjud bo‘lishi kerakligi.

Majburiyatlar esa siz to‘lashingiz kerak bo‘lgan qarzlar yoki xarajat talab qiladigan narsalar. Yani, ularning tannarxi sizga keltiradigan foydadan kattaroq. Eng sodda misol sifatida kreditni olaylik. Uni muddatda yopish kerak, unga foiz to‘laysiz. Demak, u majburiyat hisoblanadi.

Foyda keltirmaydigan va faqat xarajat qilinadigan narsalarni ham mantiqan majburiyat deb ko‘rish mumkin. Masalan, mashina agar hech qanday daromad keltirmasa va faqat benzinga, ta’mirga va sug‘urtaga pul ketayotgan bo‘lsa, u ham bir turdagi majburiyat bo‘ladi. Chunki u pul olib kelmaydi, aksincha olib ketadi.

@puldangapir

Bir umr ishlamay yashash imkoni - FIRE

FIRE bu Financial Independence, Retire Early, ya’ni moliyaviy mustaqillikka erishib, erta nafaqaga chiqish g‘oyasi. Bu g’oya dunyoda mashxurlashib boryapti. Chunki odamlar moliyaviy mustaqillikka ertaroq erishishni xohlashyapti. Oldingidek 60-70yoshgacha ishlab, pensiyani kutsang, umring ham o’tib ketadi. O’zing qilishni xohlagan ishlarni qilolmaysan. Shuning uchun ba’zi odamlar agressiv pul jamg’arib ertaroq nafaqaga chiqishga harakat qilyapti.

FIREning ikkita asosiy jixati bor: maksimum jamg’arish va minimum sarflash. Buning uchun katta ishda ishlash ham shart emas. Oddiy ishda ishlab turib ham murakkab foizlarning snowballing effektidan foydalanib katta pul jamg’arib qo’yish mumkin.

Buning uchun:

1. Sizga bemalol zoriqmay yashash uchun bir yilda qanda pul kerakligi hisoblaysiz. Aytaylik $50,000
2. Endi bir yilda $50,000 daromad keltiradigan summani yig’ib invest qilish kerak bo’ladi. Masalan S&P indexi o’rtacha yillik 8% foyda qaytarsa, demak biz eng kamida ($50,000/8)100=$625,000 jamg’arib S&P index fondiga tikib qo’yishimiz kerak bo’ladi.
3. Shunda har yili investitsiyamizning qaytimlarini yeb yotsak ham bo’laveradi. Faqat bir muammo shuki, inflyatsiya jamg’armizmi yeb yuborishi mumkin. Keyin kutilmagan inqirozlarni ham hisobga olish kk.

Qanday qilib FIRE harakatiga qo’shilish va jamg’arishni boshlash haqida keyingi postda yozaman.

@puldangapir

Bitcoin haqida gaplashsak…

Ko’plab yetakchi iqtosodchilar kriptopullarni yoqtirmaydi. Chunki kriptovalyuta aslida valyuta ham, pul ham emas. U to‘lov vositasi bo‘lolmaydi, inflyatsiyaga qarshi himoya ham qilmaydi, hatto risklardan qochish vositasi ham emas. U shunchaki aktiv - mulk.

Eng ko‘p ishlatiladigan tarafi bu anonim tranzaksiyalar uchun. Iz qoldirmaydi, nazorat qilib bo’lmaydi. Lekin bu har doim ham jinoyat uchun ishlatiladi degani emas, lekin sezilarli qismi shubhali faoliyat bilan bog‘liq. Qolaversa, anonimlik investorning o‘zini ham nishonga aylantiradi: Bitcoin kaliti kimning qo‘lida bo‘lsa, coin o‘shaniki. Shu sabab ko‘plab yirik kripto egalari o‘g‘irlab ketilib, kalitlarini aytib berishga majbur qilingan holatlar ko‘paygan.

Yaqinda kripto keskin pasaydi. Garchi bitcoin kichik coin’larga qaraganda kamroq tushgan bo’lsada, ammo baribir oktyabrdan buyon taxminan chorak qismga tushgan.

Aslida kriptovalyuta yalyuta emas, aktiv. Ya’ni mulk. Lekin Bitcoin allaqachon oddiy aktivdan ko’ra kultga aylanib ketgan. Mobodo narx tushsa, unga “cho’qinuvchilar” yana sotib oladi. Shu cho’qinish hozirgacha uni tirik ushlab kelyapti. Undan tashqari Trampning kriptoni qo’llab quvvatlashi ham Bitcoinga foyda keltiryapti.

Iqtosodchi Krugmanning fikriga ko’ra, bugungi Bitcoin narxining qulashini shunchaki “kripto bozoridagi o‘zgarishlar” deb ko‘rmay, balki Trump siyosiy qudratining pasayishi sifatida ham talqin qilish mumkin. Trump kuchaysa, kripto ko‘tariladi, kuchi pasaysa, kripto tushadi. Hozir bo‘layotgan narsa aynan shu.

@puldangapir

Qarzlarni tezroq uzishning 3 usuli

Qarzlar ko’paygani sari, ularni yopish qiyinlashadi va bu ruhiy bosib bera boshlaydi. Lekin quyidagi bir nechta oddiy strategiya bilan qarzdan tezroq qutilishingiz mumkin.

1. Debt Snowball (Qarzni to‘p shaklida yopish)

Bunda qarzlar ichida summasi eng kichigini birinchi uzib, keyin undan kattaroq qarzni uzishga o’tish kerak bo’ladi. Masalan 500,000 so‘m kredit kartasi qarzi va 5 million mikrokredit. Birinchi, kredit karta qarzini uzib keyin mikrokreditni uzish psixologik yengillik beradi. Bir qarz yopilgach, keyingi eng kichik qarzga o‘tishingiz mumkin. Natijada, kichik g‘alabalar sizni ruhlantiradi. (Bu usul faqat psixologik efekti uchun ahamiyatli)

2. Debt Avalanche (Qarzni foizga qarab yopish)

Bunda eng yuqori foizli qarzdan boshlaysiz, masalan 24% yillik foiz bilan olgan mikrokredit. Boshqa qarzlarni minimal talab qilingan summasini to’laysiz, lekin qo‘shimcha pulni esa yuqori foizli qarzga yo‘naltirasiz. Bu usul orqali yuqori foiz tug’uvchi qarzdan erta qutilib umumiy to’langan foiz summasini kamaytirish mumkin.

3. Har oy +10% qo‘shimcha to‘lov strategiyasi

Agar biror kredit uchun har oy 1,000,000 so‘m to‘layotgan bo‘lsangiz, qo‘shimcha 100,000 so‘m qo’shib to’lash mumkin. Ozgina bo’lsada uzoq muddatda umumiy qarzni tezroq uzishda yordam beradi.

Masalan, 3 xil qarz olgansiz: 500k, 1 mln, 2 mln so‘m. Snowball bilan 500k dan boshlaysiz, Keyin kattaroqlariga o’tasiz. Avalanche bilan esa shularning ichida eng yuqori foizlisini tezroq uzishga harakat qilasiz. Oddiy, lekin samarali.

(Ushbu ma’lumotlar moliyaviy maslaxat xarakteriga ega emas)

@puldangapir

AI pufak hozircha yorilmaydi

Bugungi NVIDIA hisobotlari juda kuchli chiqdi. Kompaniyaning uchinchi chorakdagi daromadlari 57 milliard dollarni tashkil etdi, bu o‘tgan chorakka nisbatan 22% va yil davomida 62% o‘sish degani. Ayniqsa, Data Center segmenti 51,2 milliard dollar bilan o‘sishda yetakchilik qilmoqda. Shu bilan birga, kelgusi chorak uchun prognozlar ham juda optimistik. Ya’ni daromad 65 milliard atrofida bo‘lishi kutilmoqda.

Shaxsiy fikrimcha, bu natijalar AI infrastrukturasi va texnologiyasiga talab hali ham tez sur’atda o‘sayotganini ko‘rsatadi. Lekin shu bilan birga, kompaniya biznesining bir necha yirik mijozga qaram bo‘lib qolganini unutmaslik kerak. Masalan, biror yirik mijoz xaridlarni kamaytirsa, bu daromadga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Optimizm bor joyda pufaklar ham bo’ladi. Lekin uning qachon yorilishi va qanchalik zarar keltirishi haqida aniq nimadir deyish qiyin. Har holda hozircha savdolar yaxshi, kompaniyalar ishlayapti, daromad ko’ryapti. Demak, keyingi inqiroz yil oxirigacha bo’lmasligi aniq. Menimcha endi ai pufak qachonki ai kompaniyalar kutilgan daromadni berolmasdan va investorlar foyda ololmay qolganida yorilsa kerak.

@puldangapir

Pul va emotsiya: pulingizni eng ko‘p yeydigan 5 trigger

Siz ham “pulim qayerga ketayapti o‘zi” deb hayron bo‘lasizmi? Siz yolg’iz emassiz. Buyerda muammo byudjetda emas, uni buzadigan hissiy holatlarda. Quyida o‘zimiz sezmay turib pul sarflaydigan eng keng tarqalgan vaziyatlarga yaqinroq nazar solamiz.

1. Kayfiyat tushganda xarid qilish
Kayfiyat past bo‘lsa, miyamiz tez ta’sir qiladigan “mukofot” izlaydi. Ya’ni dopamin. Bunda eng osoni yangi nimadir xarid qilish.
Masalan, ishda og‘ir kun o‘tdi. Oddiy kofe olish uchun chiqqansiz, lekin yo‘lda “mayli, yana biror narsa qo‘shib olay” degan fikr paydo bo‘ladi va 10 minglik reja 60 mingga aylanadi.

2. Yolg‘izlikni to‘ldirish uchun sarflash
O‘zingizni yolg‘iz sezgan payt bo‘shliqni tez to‘ldirish uchun mayda-chuyda xaridlar qilinadi.
Masalan, dam olish kuni uyda yolg‘izsiz. Kayfiyatni ko‘tarmoqchi bo‘lasiz, natijada kerak bo‘lmagan dostavkalar ketma-ket keladi.

3. Stressni pul sarflab bostirish
Stress kuchayganda mantiq sekinlashadi. Ovqat, shirinlik yoki impulsiv xarid stressni bir necha daqiqaga yengillatadi.
Masalan, imtihondan yoki og‘ir yig‘ilishdan chiqqansiz. “Bugun o‘zimni rag‘batlantirishim kerak” degan fikr bilan rejalashtirilmagan narsalarni olasiz.

4. Zerikish
Zerikkan vaqtda telefonni ochish o‘z-o‘zidan odatga aylangan. Shu paytda chiqadigan reklamalar impulsiv xaridga juda tez olib keladi.
Masalan, “5 daqiqa scroll qilaman” degan edingiz. 10 daqiqadan keyin esa kerak bo‘lmagan aksessuarni sotib olganingizni sezmay ham qolasiz.

5. Atrofdagilar bilan taqqoslash
Do‘stlarimiz yoki tanishlarimiz biror narsa olayotganini ko‘rsak, o‘zimizni ortda qolgandek his qilamiz. Shu his bizni ham pul sarflashga majbur qiladi. Garchi u bizda ko’p bo’lmasa ham.
Masalan, atrofdagilar yangi telefon olishmoqda. Siznikida muammo yo‘q, lekin baribir “men ham yangilashim kerak” degan fikr paydo bo‘ladi.

Yechim juda oddiy. O‘zingizda qaysi vaziyatda impuls boshlanishini tan oling. Byudjetni qayta-qayta o‘zgartirish shart emas. Muammoni to‘g‘ri payqashning o‘zi xarajatlarni tartibga solishning yarmi.

“Ha, endi yashamaylikmi?” dersiz. Lekin pulni bunaqa sarflash “yashash” emas, qisqa muddatli yupanch va chalg’ish. Bunaqangi impulsiv xaridlar tub muammolarni tuzatmaydi Aksincha qarzga botiradi yoki kambag’allikka sabab bo’ladi.

@puldangapir

Oilada pul haqida gaplashish san’ati

Oila davrasida pul haqida gaplashish ko‘pchilik uchun oson mavzu emas. Bizning jamiyatda odamlar ko‘pincha “pul haqida gap boshlansa, kelishmovchilik chiqadi” deb o‘ylashadi, yoki o’zlarini shunchaki noqulay his qilishadi. Shu sabab ko‘p oilalarda bu mavzu chetlab o‘tiladi. Ba’zida esa yillar davomida umuman ochilmaydi. Natijada tushunmovchiliklar, noaniq rejalash va keraksiz ranjishlar paydo bo‘ladi.

Aslida pul haqida ochiq gaplashish oilani mustahkamlaydi. Ikki tomon ham bir-birining real ahvolini biladi. Kim nimadan xavotirda, kim nimaga intilyapti, qanday orzular bor, qanday majburiyatlar yotibdi. Suhbat bo‘lsa, hayot ham aniqroq ko‘rina boshlaydi.

Keling, ko‘pchilikka tanish bo‘lgan vaziyatni olaylik. Oy oxiri, kartada 300 ming so‘m qolgan. Xotin shu pulni uy-ro‘zg‘or va bolalar uchun yetkazishni o‘ylab yurgan edi. Bu haqda eriga aytmagan, chunki ular pul haqida gaplashishmaydi. Er esa ishdan qaytayotib do‘stlari bilan oshga kirib, o‘sha puldan sarflab yuboradi. “Baribir oylik yaqin, muammo bo‘lmaydi”, deb o‘ylagan. Uyga kelganda xotini bundan ranjiydi. Er esa “shunchaki ovqat yedim-ku” deb tushunmay turadi. Masala faqat uch-to‘rt yuz mingda emas. Masala oldindan aytilmagan rejada. Oldindan gaplashib reja qilinganida tushunmovchilik umuman bo‘lmasdi.

Shu sabab pul haqida gaplashish hech qanday negativ holat sifatida korilmasligi kerak. Aksincha, bu hamkorlik, oila farovonligi uchun muhim qadam.

@puldangapir

Nega inflyatsiyani butunlay yo’qotib bo’lmaydi?

Inflyatsiya haqida gap ketganda, ko‘pchilik “narxlar oshyapti” degan bitta manzarani tasavvur qiladi. Lekin aslida bu jarayon ancha chuqurroq. Inflyatsiya pulning kuchi pasayganini anglatadi. Kecha 10 ming so‘mga sotib olgan narsa bugun 11 ming bo‘lishi, bu faqat narx ko‘tarilgani emas, pulning o‘zi arzonlashayotgani deb ko’rsa ham bo’ladi.

Buning sabablari ko‘p. Talab ko‘payib, taklif yetmay qolsa, narxlar ko‘tariladi. Ishlab chiqarish xarajatlari oshsa, bu ham oxir-oqibat iste’molchiga o‘tadi. Elektr, yoqilg‘i, xomashyo qimmatlashsa, ishlab chiqaruvchi narxni ko‘tarishga majbur bo‘ladi. Ba’zida esa, iqtisodiyotdagi umumiy kutishlar ham inflyatsiyani tezlashtiradi. Odamlar “narxlar baribir oshadi” deb o‘ylasa, bozorda ham shunday bo‘la boshlaydi.

Inflyatsiya o‘zi yomonmi? Hamisha emas. Past va barqaror inflyatsiya sog‘lom iqtisodiyotning belgisidir. U investitsiyalarni rag‘batlantiradi, ishlab chiqarishni kengaytiradi. Muammo shundaki, u keragidan ortiq kotarilib ketsa, rejalashtirish qiyinlashadi, jamg‘armalar qadrsizlanadi va odamlarda ishonchsizlik paydo bo‘ladi. Shuning uchun markaziy banklarning asosiy vazifalaridan biri ham aynan inflyatsiyani boshqarish.

Nega inflyatsiyani butunlay yo‘qotib bo‘lmaydi? Chunki inflyatsiya harakatchan iqtisodiyotning tabiiy yon mahsulotidir. Iqtisodiyot o‘sayotganida talab ortadi, ish haqlari ko‘tariladi, ishlab chiqarish kengayadi. Bularning barchasi albatta narxlar dinamikasiga ta’sir qiladi. Agar inflyatsiya mutlaqo nol bo‘lsa, bu ko‘pincha iqtisodiyot o‘smasligidan, savdo sustligidan yoki hatto inqiroz belgilaridan darak beradi. Shuning uchun maqsad uni yo‘qotish emas, balki sog‘lom, barqaror darajada ushlab turish. Iqtisodiyot nafas olib turgan ekan, inflyatsiya ham bo‘ladi. Eng muhimi uni 1-2% oralig’idagi havfsiz darajada ushlab turishdir.

@puldangapir

Nega hamma YaIM haqida gapiraveradi?

YaIM yoki to’g’riroq varianti YIM - yalpi ichki mahsulot degani. YIM mamlakat bir yil davomida yaratgan barcha mahsulot va xizmatlarning umumiy qiymatidir. Oddiyroq qilib aytganda, iqtisodiyotning qancha “ishlagani”ni ko‘rsatadigan eng asosiy o‘lchov. Agar YIM oshsa, iqtisodiyot jonlanmoqda: odamlar ko‘proq xarid qilmoqda, korxonalar ishlab chiqarishni kengaytiryapti, ish o‘rinlari ko‘paymoqda. Agar pasaysa, demak iqtisodiy faollik sustlashmoqda va bozorning kayfiyati ham sal pasaygan bo‘ladi.

YIMni hisoblashning uch asosiy yo‘li bor: ishlab chiqarish, daromad va xarajatlar usullari. Amalda ko‘p ishlatiladigan usul bu — xarajatlar modeli: C + I + G + (X – M). Ya’ni aholi iste’moli, biznes investitsiyasi, davlat xarajatlari va eksport-minus-import. Ularning har biri iqtisodiyotning o‘ziga xos dvigateliga o‘xshaydi. Masalan, odamlarning kundalik xaridlari iste’molni oshiradi, korxonalar yangi texnologiyaga pul tikishi investitsiyani ko‘paytiradi, davlatning infratuzilma loyihalari iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlaydi, eksport esa mamlakatga qo‘shimcha daromad olib kiradi.

YIMning nominal va real turlari borligi ham juda muhim. Nominal YIM narxlar qanchalik ko‘tarilgan bo‘lsa, hammasini o‘z ichiga oladi. Ya’ni, inflyatsiya qancha yuqori bo’lsa, shuncha YIM summasiga ta’sir qiladi. Real YIM esa inflyatsiyani hisobdan chiqarib tashlaydi va iqtisodiyotning haqiqiy o‘sishini ko‘rsatadi. Ba’zan raqamlar baland ko‘rinadi, lekin aslida narxlar oshgani uchun shunday bo‘lishi mumkin. Shu sabab iqtisodchilar real o‘sishga ko‘proq tayanishadi. Shunisi ko’proq haqiqatga yaqinroq.

Shu bilan birga, YIM hayot sifatini to‘liq aks ettirmaydi. Daromad tengsizligi, sog‘liq yoki ta’lim sifati, odamlarning farovonlik hissi, bularni YIM o‘lchamaydi. Lekin baribir, YIM iqtisodiyotning umumiy yo‘nalishini ko‘rish uchun eng asosiy indikator. Uning o‘sishi yoki pasayishi mamlakat iqtisodiy sog‘lig‘ining qayerga qarab ketayotganini aniq ko‘rsatib turadi.

@puldangapir

Murakkab foizlar va undan foydalanish

To’g’ri chiziqli o’suvchi oddiy foizlardan farqli murakkab foizlar yuqoriga qarab egri chiziqli o’sadi (rasmga qarang). Ya’ni, murakkab foizlardan olingan foizlar ham foiz tug’adi va vaqt o’tgani sayin foiz qaytimlari oshib boraveradi. Ma’lum vaqtdan keyin foiz qaytimlari asosiy summadan ham ortib ketadi.

Agar $1000 pulni 20%li bank depozitiga qo’ysak, oddiy foiz hisobida 5 yildan keyin pulimiz $2000, 10 yildan keyin $3000, 20 yildan keyin $5000ga aylanadi. Lekin murakkab foizlar bilan esa, 5 yilda $2700, 10 yilda $7300, 20 yildan keyin qariyb $53,000ga yetadi. Farqni ko’ryapsizmi?

Ana endi, boshlang’ich $1000 ustiga qo’shimcha har oy $200dan qo’yib borsak, murakkab foizlar bilan 5 yilda $23,000, 10 yilda $82,500, 20 yilda esa $675,000ga yetadi.

Bir qaraganda har oy $200 ko’pmasdek; shu pulni qaytim bermaydigan boshqa iste’mol buyumlariga ham ishlatib yuboramiz. Lekin rejali investitsiya va foizlarning kuchi bilan aqilga sig’mas darajada katta qaytim olib kelishi mumkin.

Disclaimer: Investitsiya o’zi bilan birga katta risklarni ham tug’diradi. Moliyaviy qarorlaringizga o’zingiz mas’ulsiz.

@puldangapir

Fond bozori nima va u qanday ishlaydi?

Fond bozori, bu - kompaniyalarning kichik ulushlarini, ya’ni aksiyalarni sotib olib va/yoki sotadigan katta bozor. Qisqa qilib aytsa, agar siz aksiya sotib olsangiz, siz o‘sha kompaniyaning juda kichik qismining egasiga aylanasiz.

Fond bozorida avvalo, kompaniyalar aksiyalar chiqaradi. Odatda yangi aksiya chiqarish yangi loyihalar uchun pul yig‘ish, qarzlarni to‘lash yoki kengayish maqsadida amalga oshiriladi. Ya’ni, pul kerak bo’lib qolsa. (Pul kerak bo’lsa, nega shunchaki bankdan kredit olmaydi, degan savolga ham keyinroq to’xtalamiz)
Masalan, kompaniya yangi zavod qurmoqchi, lekin kredit olishni xohlamasa, u o‘zining ulushlarini (aksiyalarni) odamlarga sotadi. Shunda investorlar kompaniya o‘sib, uning aksiya narxi oshishiga umid qilib o‘sha aksiyalarni sotib oladi.

Fond birjalarini esa manashu ulkan fond bozoridagi alohida do’konlar desak ham bo’ladi. Misol uchun, Nyu-York fond birjasi (NYSE), Nasdaq yoki O‘zbekistonda Toshkent Respublika Fond birjasi anashunday savdo jarayoni sodir bo‘ladigan rasmiy joylar hisoblanadi. (Garchi o’zimizning Toshkent fond birjasi judayam cheklangan va samarasiz bo’lsada, u mavjud. U haqda ham alohida yozaman)

Odamlar aksiyalarni asosan ikki sababga ko‘ra sotib olishadi. Birinchisi, kapital - pulini o’stirish. Ya’ni aksiya narxi oshsa, siz uni keyinroq qimmatroqqa sotasiz va foydasini cho’ntakka urasiz. Ikkinchisi, dividendlar olish uchun. Odatda ko’plab kompaniyalar foydasining bir qismini aksiyadorlarga taqsimlab beradi. Buni divident deyiladi. Aksiyador kompaniyang egasi sifatida foydaning bir qismiga haqli. Lekin tushgan foydani divident qilib aksiyadorlarga taqsimlash yo qaytarib biznesga tikib kompaniyani yanada o’stirishni direktorlar kengashi hal qiladi.

Erkin va ochiq bozorlarda aksiya narxlari taklif va talab asosida o‘zgaradi. Bu esa o‘z navbatida kompaniya kelajagi haqidagi investorlarning ishonchi, iqtisodiyotdagi holat, siyosat, foiz stavkalari, hatto ijtimoiy kayfiyatlarga bog‘liq. Inson psixologiyasi va fe’l atvori ham katta ro’l o’ynaydi. Aynan shuning uchun ham bozorda tez-tez moliyaviy pufaklar paydo bo’lib, yorilib turadi. Ular yorilganda esa, iqtisodiy inqiroz vujudga keladi. U haqda ham alohida gaplashamiz.

Qisqacha aytganda, agar odamlar iqtisodiyotga ishonch bilan qarasa, ya’ni kelgusida iqtisod o’sadi va aksiya narxlari oshadi deb ishonsa, ular aksiyalarni sotib ola boshlaydi. Natijada narxlar chindan oshadi va bu “buqa bozori” deyiladi (bull market). Yoki aksincha, odamlar kelajakka ishonmasa va narxlar qulashidan qo‘rqsa, ular qo’lidagi aksiyalarni sota boshlaydi va narxlar tushadi. Bunday holat “ayiq bozori” deyiladi (bear market).

@puldangapir

Ipoteka nima?

Aholi ko’paygani sari uy-joy sotib olish uchun talab ham ortadi. Ammo uy-joy arzon emas va ko’pchilik uchun yagona yo’l bu - bankdan qarz olish, ya’ni ipoteka krediti. Ammo aslida ipoteka qanday ishlaydi? Va nega ba’zan uy uchun ikki-uch barobar to’lashga majbur bo’lamiz?

Avvalo, ipoteka bu - ko‘chmas mulk garovi evaziga olinadigan uzoq muddatli kreditdir.
Ya’ni, siz uy sotib olasiz, lekin pulini to‘liq birdan bermaysiz. Bank sizga pul beradi, siz esa uni yillar davomida foiz bilan qaytarasiz. Uy esa shu vaqt ichida garovda bo‘ladi. Agar to‘lovlarni to‘xtatsangiz, bank uni qaytarib olish huquqiga ega bo‘ladi.

O‘zbekistonda ipotekalar odatda annuitet to‘lov usuli asosida beriladi. Annuitet bu - har oy siz bir xil to‘lov qilasiz, degani. Lekin:
1. dastlabki yillarda bu to‘lovning katta qismi foizlarni uzishga,
2. keyingi yillarda esa ko‘proq qismi asosiy qarzni uzishga ketadi.

Ko‘pchilik past oyma-oy to‘lovni tanlash uchun uzoq muddatli ipotekani oladi (masalan, 20 yoki 25 yil). Ammo bu qulaylikning narxi bor: muddat qancha uzun bo‘lsa, umumiy to‘lanadigan summa shuncha katta bo‘ladi. Chunki, garchi qarzning asosiy prinsipal qismi o’zgarmay qolsada, muddat qancha uzoq bo’lsa shuncha ko’p foiz to’lanadi.

Masalan, 100 million so‘m ipoteka, 15 yilga, 20% yillik stavka bilan, boshqa to’lov va imtiyozlarni xisobga olmaganda, taxminan 320 million so‘m qaytarasiz.(E’tibor bering: 20% degani bilan, siz to’laydigan foiz summasi 100/20=20 million emas, aksincha uch barobarga aylanadi). Xuddi shu miqdor 25 yilga olinsa, jami to‘lov taxminan 500 million so‘mdan ortadi. Farq nimada? Vaqt. Uzoqroq muddat ko‘proq foiz degani. Yuqoridagi misollarning 1) 220 mln, 2) 400mln qismi shunchaki foizlar uchun to’langan.

Ipoteka olayorganda annuitet hisoblash usuli orqali kreditni hisoblab, yaxshilab tushunib olish kerak bo’ladi. Foizlar ikki xonali bo’lgani bilan, haqiqiy qaytarilishi kerak bo’lgan summa qarz prinsipalining bir necha barobariga aylanadi. Lekin bunda inflyatsiya katta yordam ve yengillik beradi. Yillik 10% inflyatsiya bilan yuqorida misol keltirgan qarzlarimiz deyarli ikki barobarga arzonlashishi mumkin. Inflyatsiya har doim ham yomon emas :)

@puldangapir

Riskni qanday o‘lchash va boshqarish mumkin?

Qarz olish-berish, umuman, qarz bilan ishlashda eng e’tibor berish kerak bo’lgan jixatlaridan biri aynan risk (xavf) masalasidir. Risk menejment juda ham keng va chuqur soha bo’lsada, mutaxassis bo’lmaganlar ham boshlang’ich bilimlarni o’rganib qo’yishi mumkin. Masalan:

Riskni o’lchash
Qilayotgan ishingizning o’xshamaslik extimimoli qancha? O’xshamagan taqdirda siz qancha yo’qotishga tayyorsiz (risk limit)? Shu kabi savollarga javob topish riskni pasaytirishga yordam beradi. Riskni butunlay yo’qotib bo’lmaydi. Faqat unga tayyorlanish va himoyalanish mumkin:

Difersifikatsiya - Bo’lish
Hamma pulini bir joyga qo’yish, bu xuddi hamma tuxumni bir savatga solishdek gap. Agar savat qo’ldan tushib ketsa tuxumlarning hammasi sinadi. Yaxshisi tuxumlarni diversifikatsiya, ya’ni bir nechta savatlarga bo’lib solish kerak. Shunda bir savat tushsa ham, qolganlari sinmaydi. Pul ham shunday: bitta katta biznesga hamma pulni tikkandan ko’ra, turli mayda sarmoya yoki bizneslarga teng taqsimlash riskni ancha kamaytiradi.

Undan tashqari, risk uchun oldindan tayyorgarlik ko’rib, “extiyot yostiqchasi” yasab qo’yish kerak bo’ladi. Ya’ni, favqulotda holatlar, yo’qotishlarni yengillashtirish uchun jamg’armalar, hedging usullaridan foydalanish mumkin.

@puldangapir

Qarz Turlari

Ko‘pchilik o‘ylaydi: qarz olish – bu moliyaviy xato. Aslida, hamma qarz bir xil emas. Ba’zi qarzlar sizni pastga tortadi, ba’zilari esa yuqoriga olib chiqadi. Moliyachi hamkasblarim qarzlarni ikki turga ajratishadi - yaxshi va yomon qarzlar. Bu ikkisini farqlay olish farovonlik va qashshoqlik o’rtasidagi hal qiluvchi omillardan bir bo’lishi mumkin.

Yomon qarz – bu sizning cho‘ntagingizdan pulni olib chiqib ketadigan qarz. Ya’ni, telefon uchun kredit, brend kiyimlar, “faqat o’zgalar oldida o’zini ko‘rsatish” uchun qilingan xaridlar, “Uzum Nasiya”ga olingan narsalar. Bu xarid va chiqimlar uchun siz qarz olib to‘laysiz, lekin buning evaziga hech narsa qaytmaydi. Qarzni ham o’zingiz uzishga to’g’ri keladi.

Yaxshi qarz esa, sizga qiymat qaytaradigan qarz.
Masalan, ta’lim uchun kredit, kichik biznesga sarmoya, yoki ko‘chmas mulkka olingan qarz. Qarz olib shu kabi sarmoyalarga tikasiz, lekin bu qarz/sarmoya sizga daromad yoki imkoniyat olib keladi. Bu yerda eng e’tibor berish kerak bo’lgan narsa - qilingan sarmoyaning qaytimi har doim olingan qarzning narxi, ya’ni foiz stavkasidan yuqori bo’lishi kerak. Agar qilgan sarmoyangiz olgan qarzingizni uzishga yetarli qaytim bermasa, buni yaxshi qarz deyish qiyin.

Muammo qarzda emas. Muammo — uni nima uchun olayotganingizda.
Qarz olishdan oldin o‘zingizdan so‘rang:
Bu qarz menga pul olib keladimi yoki olib ketadimi?Agar olib kelayotgan bo‘lsa, bu yaxshi qarz va undan qochmaslik kerak.
Agar olib ketayotgan bo’lsa, bu yomon qarz va undan tiyilish kerak.

Umuman, eng asosiysi qarzdan qo‘rqish emas, uni tushunishdir.
Shunda siz qarzni boshqarasiz, qarz sizni emas. Bu yerda eng katta omillardan biri bo’lmish risk haqida keyingi postlarda gaplashamiz.

@puldangapir

Nega O‘zbekistonda kreditlar qimmat?

Oxirgi paytlarda hamma kreditlarning foizlari juda yuqori ekanligidan shikoyat qilyapti. Yangiliklarning asosiy diqqat markazidagi masala ham aynan - yuqori foiz stavkali kreditlar va ularni qaytara olmayotgan fuqatolar. Bugun bu masalaning naqadar adolatli ekani, yoki nimalar qilishimiz kerakligi haqida emas, aynan shu yuqori foizlarning sabablarini sodda qilib tushuntirishga harakat qilaman.

Avvalo, kundan-kunga hamma narsaning narxi oshyapti — buni “inflyatsiya” deyishadi. Shu inflyatsiya banklarni ham qo‘rqitadi, chunki narxlar oshganda banklarning ham ehtimoliy zararlari qimmatlashishi mumkin. Shuning uchun banklar kreditlar foizini yuqori qo‘yadi. Boshqa tomondan, banklar uchun naqd pul zahirasini shakillantirish qimmat. Xorijdan mablag‘ jalb qilish mumkin, lekin bu O’zbekistonning past kredit reytingi tufayli qimmatga tushadi. Ichki iqtisodiyotda esa deposit (omonatlar ko’rinishda) jalb qilish ham, pul taqchilligi va boshqa ko’plab faktorlar tufayli qimmat. Shuning uchun banklar o‘z xarajatlarini qoplash uchun yana foizni ko‘taradi.

Undan tashqari, O’zbekistondagi bizneslarda kapital shakillantirishning boshqa arzonroq usullari mavjud emas. Misol uchun aksiyalar chiqarish orqali nisbatan arzonroq mablag’ shakillantirish mumkin, ammo bizda bunday imkoniyat yo’q. Kapital jalb qilish imkoniyatlari kam bo‘lgani uchun kredit olishga talab ko‘payib ketgan. Talab oshsa, foizlar ham oshadi. Bundan tashqari, qarz oluvchilarning ba’zilari kreditni vaqtida qaytarolmaydi. Buni banklar “muammoli kreditlar” (NPL – non-performing loans) deb ataydi va banklar uchun eng katta risklardan bir hisoblanadi. Muammoli kreditlar soni ko‘paygani banklar urchin katta xavf tug‘diradi. Bu xavfni qoplash uchun ular barcha kreditlar uchun foizlarni oshirishga majbur bo‘ladi.

Shu bilan birga, Markaziy bank boshqa banklarni moliyalashtirish uchun ularga kredit ajratadi va bu kreditlar Markaziy bankning asosiy stavkasi bo’yicha beriladi. Asosiy stavka hozir 13,5%. Bu stavka kreditlarning umumiy narxining oshishida sabab bo’ladi.

@puldangapir