Nega O‘zbekistonda kreditlar qimmat?
Oxirgi paytlarda hamma kreditlarning foizlari juda yuqori ekanligidan shikoyat qilyapti. Yangiliklarning asosiy diqqat markazidagi masala ham aynan - yuqori foiz stavkali kreditlar va ularni qaytara olmayotgan fuqatolar. Bugun bu masalaning naqadar adolatli ekani, yoki nimalar qilishimiz kerakligi haqida emas, aynan shu yuqori foizlarning sabablarini sodda qilib tushuntirishga harakat qilaman.
Avvalo, kundan-kunga hamma narsaning narxi oshyapti — buni “inflyatsiya” deyishadi. Shu inflyatsiya banklarni ham qo‘rqitadi, chunki narxlar oshganda banklarning ham ehtimoliy zararlari qimmatlashishi mumkin. Shuning uchun banklar kreditlar foizini yuqori qo‘yadi. Boshqa tomondan, banklar uchun naqd pul zahirasini shakillantirish qimmat. Xorijdan mablag‘ jalb qilish mumkin, lekin bu O’zbekistonning past kredit reytingi tufayli qimmatga tushadi. Ichki iqtisodiyotda esa deposit (omonatlar ko’rinishda) jalb qilish ham, pul taqchilligi va boshqa ko’plab faktorlar tufayli qimmat. Shuning uchun banklar o‘z xarajatlarini qoplash uchun yana foizni ko‘taradi.
Undan tashqari, O’zbekistondagi bizneslarda kapital shakillantirishning boshqa arzonroq usullari mavjud emas. Misol uchun aksiyalar chiqarish orqali nisbatan arzonroq mablag’ shakillantirish mumkin, ammo bizda bunday imkoniyat yo’q. Kapital jalb qilish imkoniyatlari kam bo‘lgani uchun kredit olishga talab ko‘payib ketgan. Talab oshsa, foizlar ham oshadi. Bundan tashqari, qarz oluvchilarning ba’zilari kreditni vaqtida qaytarolmaydi. Buni banklar “muammoli kreditlar” (NPL – non-performing loans) deb ataydi va banklar uchun eng katta risklardan bir hisoblanadi. Muammoli kreditlar soni ko‘paygani banklar urchin katta xavf tug‘diradi. Bu xavfni qoplash uchun ular barcha kreditlar uchun foizlarni oshirishga majbur bo‘ladi.
Shu bilan birga, Markaziy bank boshqa banklarni moliyalashtirish uchun ularga kredit ajratadi va bu kreditlar Markaziy bankning asosiy stavkasi bo’yicha beriladi. Asosiy stavka hozir 13,5%. Bu stavka kreditlarning umumiy narxining oshishida sabab bo’ladi.
@puldangapir
Oxirgi paytlarda hamma kreditlarning foizlari juda yuqori ekanligidan shikoyat qilyapti. Yangiliklarning asosiy diqqat markazidagi masala ham aynan - yuqori foiz stavkali kreditlar va ularni qaytara olmayotgan fuqatolar. Bugun bu masalaning naqadar adolatli ekani, yoki nimalar qilishimiz kerakligi haqida emas, aynan shu yuqori foizlarning sabablarini sodda qilib tushuntirishga harakat qilaman.
Avvalo, kundan-kunga hamma narsaning narxi oshyapti — buni “inflyatsiya” deyishadi. Shu inflyatsiya banklarni ham qo‘rqitadi, chunki narxlar oshganda banklarning ham ehtimoliy zararlari qimmatlashishi mumkin. Shuning uchun banklar kreditlar foizini yuqori qo‘yadi. Boshqa tomondan, banklar uchun naqd pul zahirasini shakillantirish qimmat. Xorijdan mablag‘ jalb qilish mumkin, lekin bu O’zbekistonning past kredit reytingi tufayli qimmatga tushadi. Ichki iqtisodiyotda esa deposit (omonatlar ko’rinishda) jalb qilish ham, pul taqchilligi va boshqa ko’plab faktorlar tufayli qimmat. Shuning uchun banklar o‘z xarajatlarini qoplash uchun yana foizni ko‘taradi.
Undan tashqari, O’zbekistondagi bizneslarda kapital shakillantirishning boshqa arzonroq usullari mavjud emas. Misol uchun aksiyalar chiqarish orqali nisbatan arzonroq mablag’ shakillantirish mumkin, ammo bizda bunday imkoniyat yo’q. Kapital jalb qilish imkoniyatlari kam bo‘lgani uchun kredit olishga talab ko‘payib ketgan. Talab oshsa, foizlar ham oshadi. Bundan tashqari, qarz oluvchilarning ba’zilari kreditni vaqtida qaytarolmaydi. Buni banklar “muammoli kreditlar” (NPL – non-performing loans) deb ataydi va banklar uchun eng katta risklardan bir hisoblanadi. Muammoli kreditlar soni ko‘paygani banklar urchin katta xavf tug‘diradi. Bu xavfni qoplash uchun ular barcha kreditlar uchun foizlarni oshirishga majbur bo‘ladi.
Shu bilan birga, Markaziy bank boshqa banklarni moliyalashtirish uchun ularga kredit ajratadi va bu kreditlar Markaziy bankning asosiy stavkasi bo’yicha beriladi. Asosiy stavka hozir 13,5%. Bu stavka kreditlarning umumiy narxining oshishida sabab bo’ladi.
@puldangapir