Nega hamma YaIM haqida gapiraveradi?
YaIM yoki to’g’riroq varianti YIM - yalpi ichki mahsulot degani. YIM mamlakat bir yil davomida yaratgan barcha mahsulot va xizmatlarning umumiy qiymatidir. Oddiyroq qilib aytganda, iqtisodiyotning qancha “ishlagani”ni ko‘rsatadigan eng asosiy o‘lchov. Agar YIM oshsa, iqtisodiyot jonlanmoqda: odamlar ko‘proq xarid qilmoqda, korxonalar ishlab chiqarishni kengaytiryapti, ish o‘rinlari ko‘paymoqda. Agar pasaysa, demak iqtisodiy faollik sustlashmoqda va bozorning kayfiyati ham sal pasaygan bo‘ladi.
YIMni hisoblashning uch asosiy yo‘li bor: ishlab chiqarish, daromad va xarajatlar usullari. Amalda ko‘p ishlatiladigan usul bu — xarajatlar modeli: C + I + G + (X – M). Ya’ni aholi iste’moli, biznes investitsiyasi, davlat xarajatlari va eksport-minus-import. Ularning har biri iqtisodiyotning o‘ziga xos dvigateliga o‘xshaydi. Masalan, odamlarning kundalik xaridlari iste’molni oshiradi, korxonalar yangi texnologiyaga pul tikishi investitsiyani ko‘paytiradi, davlatning infratuzilma loyihalari iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlaydi, eksport esa mamlakatga qo‘shimcha daromad olib kiradi.
YIMning nominal va real turlari borligi ham juda muhim. Nominal YIM narxlar qanchalik ko‘tarilgan bo‘lsa, hammasini o‘z ichiga oladi. Ya’ni, inflyatsiya qancha yuqori bo’lsa, shuncha YIM summasiga ta’sir qiladi. Real YIM esa inflyatsiyani hisobdan chiqarib tashlaydi va iqtisodiyotning haqiqiy o‘sishini ko‘rsatadi. Ba’zan raqamlar baland ko‘rinadi, lekin aslida narxlar oshgani uchun shunday bo‘lishi mumkin. Shu sabab iqtisodchilar real o‘sishga ko‘proq tayanishadi. Shunisi ko’proq haqiqatga yaqinroq.
Shu bilan birga, YIM hayot sifatini to‘liq aks ettirmaydi. Daromad tengsizligi, sog‘liq yoki ta’lim sifati, odamlarning farovonlik hissi, bularni YIM o‘lchamaydi. Lekin baribir, YIM iqtisodiyotning umumiy yo‘nalishini ko‘rish uchun eng asosiy indikator. Uning o‘sishi yoki pasayishi mamlakat iqtisodiy sog‘lig‘ining qayerga qarab ketayotganini aniq ko‘rsatib turadi.
@puldangapir
YaIM yoki to’g’riroq varianti YIM - yalpi ichki mahsulot degani. YIM mamlakat bir yil davomida yaratgan barcha mahsulot va xizmatlarning umumiy qiymatidir. Oddiyroq qilib aytganda, iqtisodiyotning qancha “ishlagani”ni ko‘rsatadigan eng asosiy o‘lchov. Agar YIM oshsa, iqtisodiyot jonlanmoqda: odamlar ko‘proq xarid qilmoqda, korxonalar ishlab chiqarishni kengaytiryapti, ish o‘rinlari ko‘paymoqda. Agar pasaysa, demak iqtisodiy faollik sustlashmoqda va bozorning kayfiyati ham sal pasaygan bo‘ladi.
YIMni hisoblashning uch asosiy yo‘li bor: ishlab chiqarish, daromad va xarajatlar usullari. Amalda ko‘p ishlatiladigan usul bu — xarajatlar modeli: C + I + G + (X – M). Ya’ni aholi iste’moli, biznes investitsiyasi, davlat xarajatlari va eksport-minus-import. Ularning har biri iqtisodiyotning o‘ziga xos dvigateliga o‘xshaydi. Masalan, odamlarning kundalik xaridlari iste’molni oshiradi, korxonalar yangi texnologiyaga pul tikishi investitsiyani ko‘paytiradi, davlatning infratuzilma loyihalari iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlaydi, eksport esa mamlakatga qo‘shimcha daromad olib kiradi.
YIMning nominal va real turlari borligi ham juda muhim. Nominal YIM narxlar qanchalik ko‘tarilgan bo‘lsa, hammasini o‘z ichiga oladi. Ya’ni, inflyatsiya qancha yuqori bo’lsa, shuncha YIM summasiga ta’sir qiladi. Real YIM esa inflyatsiyani hisobdan chiqarib tashlaydi va iqtisodiyotning haqiqiy o‘sishini ko‘rsatadi. Ba’zan raqamlar baland ko‘rinadi, lekin aslida narxlar oshgani uchun shunday bo‘lishi mumkin. Shu sabab iqtisodchilar real o‘sishga ko‘proq tayanishadi. Shunisi ko’proq haqiqatga yaqinroq.
Shu bilan birga, YIM hayot sifatini to‘liq aks ettirmaydi. Daromad tengsizligi, sog‘liq yoki ta’lim sifati, odamlarning farovonlik hissi, bularni YIM o‘lchamaydi. Lekin baribir, YIM iqtisodiyotning umumiy yo‘nalishini ko‘rish uchun eng asosiy indikator. Uning o‘sishi yoki pasayishi mamlakat iqtisodiy sog‘lig‘ining qayerga qarab ketayotganini aniq ko‘rsatib turadi.
@puldangapir