Hozirgi taraqqiyot davrida insonlar kuniga minglab reklamalarga duch kelmoqda. Bu jarayon iste’molchi psixologiyasiga jiddiy ta’sir ko’rsatmoqda va turli bahslarga sabab bo’lmoqda. Ayrimlar reklamalarni ishlab chiqaruvchi va xaridor o’rtasidagi foydali axborot ko’prigi sifatida qarasa, boshqalar insonning erkin irodasini boshqaruvchi yashirin manipulyatsiya tuzog’i ekanini ta’kidlashmoqda. Xosh, qaysi tomon fikrlari o’rinli?
Bir tomondan, reklama – bu axborotdir. Agar reklama boʻlmaganida, isteʼmolchi bozorda paydo boʻlgan yangi innovatsiyalar, hayotni osonlashtiruvchi texnologiyalar yoki sifatli xizmatlardan bexabar qolib ketar edi.Nobel mukofoti laureati, iqtisodchi Jorj Stiglerning "Axborot iqtisodiyoti" nazariyasida isbotlanishicha, reklama isteʼmolchining kerakli mahsulotni qidirish xarajatlarini, yaʼni vaqti va pulini keskin kamaytiradi. Bundan tashqari, reklama bozorlarda sog’lom raqobatni yuzaga keltirib, narxlarning keskin arzonlashishiga ham sabab bolmoqda. AQSh Federal savdo komissiyasi oʻtkazgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, reklama taqiqlangan yoki cheklangan saohalarda narxlar oʻrtacha 20% gacha yuqori boʻlgan. Demak, reklama ruxsat etilgan erkin bozorda isteʼmolchi nafaqat maʼlumotga ega boʻladi, balki narxlarni taqqoslash imkoniyati orqali kompaniyalarni narxni tushirishga va sifatni oshirishga majbur qiladi.
Ikkinchi tomondan qarasak, bugungi marketing shunchaki mahsulot sotmaydi, u inson psixologiyasining eng nozik va zaif nuqtalariga zarba beradi. Harvard professori Shoshana Zuboff oʻzining "Kuzatuv kapitalizmi" asarida fosh etganidek, zamonaviy internet algoritmlari sizning tushkun, yolgʻiz yoki charchagan paytingizni poylab turadi va aynan oʻsha lahzada maqsadli reklama bilan hujum qiladi. Sizga buyum emas, balki qaysidir brend orqali soxta "baxt xomxayoli" va "status" sotiladi. Biz esa texnologiya asrining erkin farzandlari ekanimizni daʼvo qilsak-da, aslida gadjetlar qarshisida oʻtirib, oʻz his-tuygʻularimizni begona dasturlar ixtiyoriga topshirib qoʻyayotganimizni sezmay qolyapmiz. Qolaversa, Global marketing tadqiqotlari dahshatli faktni ochib berdi: bugungi xaridlarning deyarli yarmi mantiqan rejalashtirilmagan, balki bir lahzalik hissiyot oqibatidir. Reklamalar bizda doimiy qoniqmaslik va zamondan ortda qolish qoʻrquvini uygʻotadi. "Hozir sotib ol, keyin toʻla" kabi aldovchi shiorlar esa millionlab insonlarni sunʼiy ehtiyojlar girdobiga va qarzdorlik botqogʻiga uloqtirmoqda.
Mening fikrimcha, reklama insonnning maʼnaviy va ruhiy mustaqilligini sinovdan oʻtkazuvchi imtihondir. Buyuk faylasuf Jaloliddin Rumiy: "Nafs kishanidir, undan qutulgan odamgina erkindir", — degan edi. Bugun esa bu "kishan" telefonimizdagi reklamalar qiyofasida namoyon boʻlmoqda.
Xulosa qilib aytganda, reklama — bu bozorni harakatlantiruvchi kuch hamda ongni boshqarishga qodir ikki tigʻli qilichdir. Undan himoyalanishning yagona yoʻli — yuksak media savodxonlikdir. Har safar hamyonimizga qoʻl choʻzishdan oldin oʻzimizga: "Bu haqiqatan mening ehtiyojimmi yoki reklama menga singdirgan aldov” deya olishimiz shart. Zero, ongimiz erkinligini saqlab qolish oʻz qoʻlimizda!
Ziqnalik yomon,hammaga ulashing.
Kanalimiz:
t.me/jurayevMSOA