Бу руҳий ҳолга кимдир қирқ, кимдир эллик, яна кимдир олтмиш ёшда эришар. Гап бунда эмас. Гап ёлғончининг моҳиятини тушуниб, инсоний матлаб ва маслак нимада эканини англаб етишдир. Инсон бу дунёга нима учун келади, унинг вазифаси нимадан иборат. Бу синов дунёси эрта бир кун қандай сарҳисоб, имтиҳон билан якун топади? Мана шу мангу саволлар шоирга тинчлик бермагани, қалбини ўртагани ҳақиқат. Мана шу ўртанишлар, мунозара ва муроқаба маҳсули бўлган шеърлар, табиийки, ўқувчини ҳам худди шундай ўйлашга, мушоҳада қилишга ундайди. Адабиётнинг, умуман, санъатнинг гарданидаги вазифа, юмуш шу эмасми? Демак, “Адабиёт – Ватандай муқаддас” дея санаган ижодкор ана ўша вазифани бажаришдан бўйин товламайди:
Мен кўнглимни гул каби уздим!
Тангрим, юбор гулга зор касни...
Тангрим, қандай ўйинни буздим –
Ҳеч кимга гул керак эмасми?!
Шоир дард-изтиробга лиммо-лим қалбини бўшатишни истайди. Кимга? Абдулла Ориф “Дилингни оч фақат Парвардигорга” деган эди. Усмон Азимнинг ғуссага ботган лирик қаҳрамони ҳам Аллоҳга ёлборади, ундан сўрайди, унга дил ёради:
О!.. Оламдан тўкилди гуноҳ!
Оралаган боғларга санми –
Гуллайсанми шунақа, Оллоҳ,
Оллоҳ, шундай кўкарасанми?
Олам қайта яралди – янги!
Менинг қайси “оҳ”имга жавоб –
Йиғлайсанми шунақа, тангрим?
Сен – сахийсан, меҳрдир боринг...
Гуллашингу йиғлашинг – ошкор...
Мен – бир тўзғин майсангман, тангрим,
Мен – бир қатра ёшингман, жаббор.
“Тазарру боғлари” туркумида ҳайқириб, жўшиб ўқиладиган шеърлар жуда кўп. Ахир, қалбнинг туб-тубидан вулқондек отилиб чиқаётган нолаларни тизгинлаб бўлармиди?
Битиклардаги жунун жиловга бўйин бермайди-да! Лекин улар орасида мунгли, қайғули шеърлар ҳам талай.
Мен бир баргнинг ҳасратин ёзиб,
Довруқ солсам бўлар оламга”,
дейди шоир бир шеърида. Барг – ўтган умр, унутилган авлодлар рамзи. Бу рамз бир қанча ўринда учрайди. Бундай деётганимиз, шоир “барг” мавзусини давом эттириб, бир шеърда эрта баҳор боғда уйғонган куртакни кўриб, “Менинг кетган дўстим бир тунда қайтди”, дея қувонади. Гарчи сирлашган барглари ўрнига янгилари чиққанини билса ҳам эски дўстини қўмсайди. Янги япроққа қараб:
Мени ая, эй, барг! Мени аягин!
Айтгин: мен – ўша дўст –
келдим фанодан...
Кўнглимда нур сочган яшил чироғим,
Наҳотки барглар ҳам қайтмас дунёга? –
дейди.
Кузда баргхазон боғларни кезган шоир атрофга боқиб табиат ва шахс уйғунлигини кўради. Ўқувчига куз – ҳаёт моҳияти, ўтаётган умрга ишора эканини айтмоқ истайди:
Оятлар ўқийди кузнинг ҳар рўзи,
Ҳар япроқ бир ҳадис терсам майлими?
Инсон умри Абадият олдида бир ўчиб-ёнган чироқ бўлса-да, уни мангулика муҳрлайдиган ҳақиқатлар бор. У – Яратганнинг ҳар бир мўъжизасида Ҳақнинг суврати, қудрати ва ҳикмати мужассам эканини англашдир.
Бир барг ҳаёт жимгина битди,
Мангу кетди бир мўъжаз наво.
Оллоҳ, мени бунча титратди,
Барг учганда уйғонган ҳаво?
Забт айлади мени хаёлинг,
Ўртамизда қолмади фироқ.
Юрагимда, Оллоҳ, жамолинг –
Барг учганда уйғонган титроқ...
Усмон Азим илк тўплами “Инсонни тушуниш”дан бери ўтган қирқ йил ичида йигирмадан зиёд китоб чиқарди. Шоир, носир, драматург, киносценарийчи, таржимон сифатида танилди. Тўғри, жилд-жилд, том-том китоблар ижодкорнинг даражасини белгиламайди. Лекин етмиш ёшда ҳам қўлида қалам, вилоятма-вилоят кезиб чарчамайдиган, “Ёзадиган нарсаларим калламда қалашиб ётибди”, дея суҳбатга қўр ташлайдиган шоирга қойил дейишдан бошқа илож йўқ.
Ижодкорнинг руҳан ва маънан янгиланиши, камолга етиши, таъбир жоиз эса илоннинг пўст ташлашидек бир гап. Қаламкаш қалбининг ўзгариш ва эврилишлари унинг асарларида кўринади. Ҳар қандай асар, одамнинг кўзгудаги акси каби “Мен”ни акс эттиради. Шоир айтмоқчи:
Ёлғон дунё, ёлғонингга қўним йўқ,
Шоирга ўлим бор, шеърга ўлим йўқ.

Олим Тошбоев,
филология фанлари номзоди,
Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист