Ҳеч кўрганмисиз ўтов бузаётган “ол кўйлакли аёллар”ни. Бу – қўнғиротнинг қиз-жувонлари. Қадим-қадимдан қизил кўйлак кийиб келган қўнғирот аёлларигина кўчиш лозим бўлганда ўтов – қора уйни бузишга ҳақи бўлган. Тоғ ва дашт эрлари ўчоқ-тандирга яқинлашмагани каби уй бузишга ҳам зинҳор-базинҳор қўл урмаган. Чунки ўчоқ-тандир, уй – Ватан Она номига уйқаш қилиб айтилгани учун ҳам бу иш – Аёлга тан!
Усмон Азим шеърларида ўзбек аёли алоҳида бир муҳаббат, меҳр ва ардоқ билан тасвирланади. Бу шеърларда аёл оиласининг ор-номуси, ғурури учун курашадиган жасорат соҳибаси сифатида гавдаланади. Бир мисол келтирсак. Шоирнинг кўпкарида оти ўлиб дунёси қоронғу бўлиб қайтган чавандоз ҳақида шеъри бор. У шундай бошланади:
Чавандоз улоқдан қайтди пиёда,
– Рангларингиз бир ол, айтинг, не бўлди?
– Онаси, дардимни қилма зиёда,
Онаси, отгинам... отгинам ўлди.
Чорвадор халқ учун от йигитнинг йўлдоши, тириклик белгиси, ҳаёт мазмуни. Кўпкари эса мардлар ўйини бўлиб, чапани, чапдаст, бақувват ва ғужурли эрнинг номини элларга ёяди. Улоқчи оти туфайли довруқ қозонган шунқорлар сон мингта. От учун бутун борлиғини беришга тайёр ёвқур йигитлар бугун ҳам бор. Ана ўшандай чапдаст, чавандоз отидан айрилди, энди элда қандай юради? Унинг бел мадори, суянадиган тиргаги, юрадиган “оёғи” кетди! Бу жуда катта мусибат, ташвиш. Ғамга ботган чавандоз кўздан оқаётган ёшини ҳатто хотинидан ҳам бекитади.
Чавандоз хўрсинар... Тонг отар эди,
Энг сўнгги юлдузлар борарди ботиб.
Хотини шивирлар: “Ҳеч хафа бўлманг,
Сизга от оламиз уй-жойни сотиб...”
Шеър ор-номус, ғурур учун мол-дунёдан воз кечишга ҳам тайёр тўмарису барчинойларга бағишлов. Бундай аёли бор элнинг эртаси ёруғ!
Усмон Азимнинг “Лўли қиз қўшиғи” – бу, муҳаббат изтироби. Унда инсоний севгидан баланд туйғулар борлиги тараннум этилган. Шеърнинг лирик қаҳрамони миллатдошлари ҳаёти, қадрият ва турмуш-тарзини ўз муҳаббатидан устун қўяди.
Мен йўлларда туғилганман,
Айрилмасман йўллардан.
Умрим ўтар йўллар билан,
Кезиб-кезиб ўларман.
Лўли қиз аждодларидан мерос ҳаёт тутумига, урф-одатларга хиёнат қилишни истамайди. Шунинг учун ҳам:
Ҳар нарсани енгадурман,
Муҳаббат оддий ғам-ку!
У ўткинчи... ўтиб кетар...
Фақат шу йўллар мангу – дейди.
Бу ерда йўл – аждодлар хотираси. Қиз ана шу хотирани оёқости бўлишига рози эмас. Шеърни ўқиб лирик қаҳрамонга нисбатан меҳрингиз товланади. Эҳтимол, лўли қизни севиб қоларсиз...
“Аслинг билсанг оби гил...” дейди Аҳмад Яссавий. Одамзод сув ва тупроқдан бино бўлгани учун у ҳамиша табиат шайдоси. Табиатга талпингани сари моҳиятга етади, табиат қўйнига чиқса, она бағрига бош қўйгандек ором олади. Усмон Азим Маҳмуд Саъдий билан суҳбатда “Бойсундай Худо берган чиройли бир масканда туғилганимданми, табиатни юракдан ўтказиб яхши кўриш менга насиб этди. Аммо табиатнинг тасвири шеъримга аниқ кўчгунича шеъриятда анча йўлни босиб ўтдим. Ортимга бурилиб қарамай, юрагим ёрилгудай бўлиб шеър йўлидан кетавердим. “Тазарру боғлари” деб аталган шеърий туркумлар мажмуасига етганимда эса шу пайтгача куйлаганим шеъриятга етиб келганимни ҳис қилганман... Бироқ мени ўйлантирадиган бир нарса бор: кўп мухлисларим ёшликда ёзган шеърларимда қолиб кетишди. Кейинги ёзган шеърларимга етиб келганлар жуда кам...” дея нолиш қилади.
“Ғусса” ва “Куз” тўпламларини шоирнинг ўзи “энг ғамгин китобларимдир” дейди. “Уйғониш азоби” китоби қирқ ёшнинг сарҳисоби бўлса, “Ғусса” тўплами, жумладан, “Тазарру боғлари” туркуми шоир ижодида фавқулодда бурилиш, камолот босқичидир. Бир сўз билан айтганда, бу туркумлар шоирнинг янги, ҳа-ҳа янги оҳанг ва руҳий кўтарилганига шоён ҳужжатдир. Мен бу туркумларни Биру борга муножот дегим келади. Бу тўпламлардаги шеърлар 70 – 80 йиллардаги Усмон Азим шеърияти эмас. У тамомила янги бир шеърият. Назаримда, туркум босиб ўтилган ҳаётдаги хатолар ва камчиликлар, қусурлар ва иллатлардан покланиб, Ҳақни излаётган, ҳақиқий эрк ва озодлик йўлини англашга жидду жаҳд қилган, тавбага юкунган осий банданинг иқроридек туюлади.
Уриндим – асроринг еча олмадим, –
Ҳар битта жилвангда минг сирли тугун.
Фақат, Тангрим, кечир, бандаларингдан
Эрку Озодликни кутганим учун.
Усмон Азим шеърларида ўзбек аёли алоҳида бир муҳаббат, меҳр ва ардоқ билан тасвирланади. Бу шеърларда аёл оиласининг ор-номуси, ғурури учун курашадиган жасорат соҳибаси сифатида гавдаланади. Бир мисол келтирсак. Шоирнинг кўпкарида оти ўлиб дунёси қоронғу бўлиб қайтган чавандоз ҳақида шеъри бор. У шундай бошланади:
Чавандоз улоқдан қайтди пиёда,
– Рангларингиз бир ол, айтинг, не бўлди?
– Онаси, дардимни қилма зиёда,
Онаси, отгинам... отгинам ўлди.
Чорвадор халқ учун от йигитнинг йўлдоши, тириклик белгиси, ҳаёт мазмуни. Кўпкари эса мардлар ўйини бўлиб, чапани, чапдаст, бақувват ва ғужурли эрнинг номини элларга ёяди. Улоқчи оти туфайли довруқ қозонган шунқорлар сон мингта. От учун бутун борлиғини беришга тайёр ёвқур йигитлар бугун ҳам бор. Ана ўшандай чапдаст, чавандоз отидан айрилди, энди элда қандай юради? Унинг бел мадори, суянадиган тиргаги, юрадиган “оёғи” кетди! Бу жуда катта мусибат, ташвиш. Ғамга ботган чавандоз кўздан оқаётган ёшини ҳатто хотинидан ҳам бекитади.
Чавандоз хўрсинар... Тонг отар эди,
Энг сўнгги юлдузлар борарди ботиб.
Хотини шивирлар: “Ҳеч хафа бўлманг,
Сизга от оламиз уй-жойни сотиб...”
Шеър ор-номус, ғурур учун мол-дунёдан воз кечишга ҳам тайёр тўмарису барчинойларга бағишлов. Бундай аёли бор элнинг эртаси ёруғ!
Усмон Азимнинг “Лўли қиз қўшиғи” – бу, муҳаббат изтироби. Унда инсоний севгидан баланд туйғулар борлиги тараннум этилган. Шеърнинг лирик қаҳрамони миллатдошлари ҳаёти, қадрият ва турмуш-тарзини ўз муҳаббатидан устун қўяди.
Мен йўлларда туғилганман,
Айрилмасман йўллардан.
Умрим ўтар йўллар билан,
Кезиб-кезиб ўларман.
Лўли қиз аждодларидан мерос ҳаёт тутумига, урф-одатларга хиёнат қилишни истамайди. Шунинг учун ҳам:
Ҳар нарсани енгадурман,
Муҳаббат оддий ғам-ку!
У ўткинчи... ўтиб кетар...
Фақат шу йўллар мангу – дейди.
Бу ерда йўл – аждодлар хотираси. Қиз ана шу хотирани оёқости бўлишига рози эмас. Шеърни ўқиб лирик қаҳрамонга нисбатан меҳрингиз товланади. Эҳтимол, лўли қизни севиб қоларсиз...
“Аслинг билсанг оби гил...” дейди Аҳмад Яссавий. Одамзод сув ва тупроқдан бино бўлгани учун у ҳамиша табиат шайдоси. Табиатга талпингани сари моҳиятга етади, табиат қўйнига чиқса, она бағрига бош қўйгандек ором олади. Усмон Азим Маҳмуд Саъдий билан суҳбатда “Бойсундай Худо берган чиройли бир масканда туғилганимданми, табиатни юракдан ўтказиб яхши кўриш менга насиб этди. Аммо табиатнинг тасвири шеъримга аниқ кўчгунича шеъриятда анча йўлни босиб ўтдим. Ортимга бурилиб қарамай, юрагим ёрилгудай бўлиб шеър йўлидан кетавердим. “Тазарру боғлари” деб аталган шеърий туркумлар мажмуасига етганимда эса шу пайтгача куйлаганим шеъриятга етиб келганимни ҳис қилганман... Бироқ мени ўйлантирадиган бир нарса бор: кўп мухлисларим ёшликда ёзган шеърларимда қолиб кетишди. Кейинги ёзган шеърларимга етиб келганлар жуда кам...” дея нолиш қилади.
“Ғусса” ва “Куз” тўпламларини шоирнинг ўзи “энг ғамгин китобларимдир” дейди. “Уйғониш азоби” китоби қирқ ёшнинг сарҳисоби бўлса, “Ғусса” тўплами, жумладан, “Тазарру боғлари” туркуми шоир ижодида фавқулодда бурилиш, камолот босқичидир. Бир сўз билан айтганда, бу туркумлар шоирнинг янги, ҳа-ҳа янги оҳанг ва руҳий кўтарилганига шоён ҳужжатдир. Мен бу туркумларни Биру борга муножот дегим келади. Бу тўпламлардаги шеърлар 70 – 80 йиллардаги Усмон Азим шеърияти эмас. У тамомила янги бир шеърият. Назаримда, туркум босиб ўтилган ҳаётдаги хатолар ва камчиликлар, қусурлар ва иллатлардан покланиб, Ҳақни излаётган, ҳақиқий эрк ва озодлик йўлини англашга жидду жаҳд қилган, тавбага юкунган осий банданинг иқроридек туюлади.
Уриндим – асроринг еча олмадим, –
Ҳар битта жилвангда минг сирли тугун.
Фақат, Тангрим, кечир, бандаларингдан
Эрку Озодликни кутганим учун.