90-йиллар бошида мустабид тузум ва янгича қараш орасида кескин континентал муҳит ҳукмрон бўлиб, ҳамма ижодкорлар деярли бир хил мавзу – ижтимоий ҳаёт муаммоларидан ёзар эди. Сўнг бу мавзуларнинг оҳори қолмади. Энди нимани ёзиш керак?! Бу савол барчани ўйлатгани, қийнагани рост. Усмон Азим ана шу мафкуравий-маънавий бўшлиқ даврида шеърият мухлисларини ҳайратга солиб, унутилган бир “сўқмоқ”дан юриб кетди. Бу зафарли юриш, пировардида, шундай боғларни бунёд этдики, у ҳақда қуйироқда гаплашамиз.
“ШОИРЛАРИ ЁЛҒОН АЙТСА,
ЎЛАДИ ЭЛ”
Усмон Азим кимлигини, шеърияти сир-асрорини билишга қизиққан одам унинг:
“Ўзингни аяма,
Бешафқат бўлгин.
Жонингга солиб тур гоҳида буров.
Шунда
Топилади
Хоин бўлагинг –
Унга раҳм қилма,
Қатл эт дарров”,
деб бошланадиган шеърини синчиклаб ўқиши лозим. Чуқур миллий, диний мазмунга эга бу шеър, аслида, шоирнинг ҳаётдаги шиори. Бу талабчанлик ижодкорнинг ўзлигини топишига, дунёга қандай вазифа ва мақсад билан келганини англашига сабаб бўлди. Одам ўз-ўзини янчиб турса, бетиним тергаса, узлуксиз маломат қилса, нафси билан муҳорабага киришса – фазилат. Лекин кўпчилигимизда ана шу фазилат етишмайди. Нафсиламрини айтганда, шеърга сингдирилган ғоя ҳар бир замондошимизга тааллуқли. Айниқса, бизнинг кунларда бу шеърни баланд товушда, сатрларга урғу бериб ўқиш керак. Токи, том битган қулоқлар, минг бир қиёфага эврилган юзлар, субутсизлик ва лафзсизликни шиор қилган каслар эшитсин. Шоирнинг “Эҳтиёткор одам” шеърини ҳам юқоридаги даъватнинг давоми дейиш мумкин.
Тузумнинг таънали тоти ва тўрвасидан юзи сарғайган халқнинг аҳвол-руҳияти, ҳар қадамда урчиб кетган адолатсизликлар ҳақидаги шеърлар шоир ижодида алоҳида бир саҳифа. Усмон Азим ўша йилларда фаол публицист, оташин нотиқ сифатида ҳам танилди, эрк, озодлик ва ҳурриятни ёниб куйлади. Некбин орзуларни қурол кучи билан кунпаякун қилмоқчи бўлган истибдод малайларини лаънатлаб шеърлар битди. Эрк, озодлик, ҳуррият учун жон бераётганларни жон жигари, дарддоши деб билди. Улар учун куйди, ўртанди. “Литва ҳақида икки шеър”, эҳтимол, ёдингиздадир:
“Эркдан бошқа, ахир худом йўқ.
Озодлик! Висолинг бунчалар қисқа…
Озодлик – кўзимда сўнаётган чўғ,
Эрк – Литва!
Илтимос… Ўлмагин, Литва!”
Усмон Азим халқимизнинг қалби уйғоқ фарзандлари қатори халққа мурожаат этиб, юрт мустақиллигини талаб қилиб чиққан қуролсиз аҳоли ўққа тутилганини қоралади, “инсонийликни таниган барча инсофли жамиятларни ларзага солган бул машъумиятга муносабат билдираётганлар орасида кўнгилчанлиги, меҳр-шафқатга бойлиги, болажонлиги билан машҳур халқимизнинг овози ҳам баландроқ эшитилиши керак”лигини айтди.
Шоир дардкашлар юртида юраги доғланмаган, дунёга лоқайд боқиб турган эҳтиёткор одамга шундай юзланади:
Сукут лозим жойда тил бўлсанг нетар?
Бировнинг ғамида сил бўлсанг нетар?
Ҳамиша ижтимоий фаол бўлиб келган шоирнинг бу ҳайқириғи “Отим қолар”, “Зотим қолар”, дея томошабин бўлиб турган айрим қавмдошларига нисбатан айтилган.
Усмон Азимнинг “Туш” деган бир шеъри бор. Мен бу асарни дину диёнат унутилган, маънавият маҳв этилган, инсонийликдан чекинган жамият суврати деб биламан. Шеърнинг лирик қаҳрамони гуноҳкорни ўлимга олиб кетаётганларга “Мени жазола!” деб ёлворади. Ҳамма ҳайрон. Порахўру хиёнатчи қолиб сен бир мўмин, бегуноҳни жазолаймизми, деб сўрайди. Ҳар бир гуноҳкор жазога тортилаётганида шу мунозара такрор-такрор содир бўлаверади. Шеър қуйидагича якунланган:
Ҳамма гуноҳ қилди – жим турдим...
Шоир мазкур шеърга билибми-билмайми ҳадис мазмунини сингдирган. Абу Лайс ас-Самарқандийнинг “Танбеҳул ғофилин” асарида Пайғамбаримизнинг (с.а.в) қуйидаги ҳадиси келтирилган: “Сизлардан биронтангиз мункар (ёмон) ишни кўрса, уни бу ишдан қўли билан қайтарсин, агар қодир бўлмаса, тили билан қайтарсин, агар қодир бўлмаса, дили билан, ўша дили билан қайтариши имонининг заифлигидир”.
Энди ўзингиз ўйланг. Шеърнинг лирик қаҳрамони қандай одамки, ўзини гуноҳларга шерик деб биляпти?..
ОЛ КЎЙЛАКЛИ АЁЛЛАР ВА
“ЛЎЛИ ҚИЗ ҚЎШИҒИ”
“ШОИРЛАРИ ЁЛҒОН АЙТСА,
ЎЛАДИ ЭЛ”
Усмон Азим кимлигини, шеърияти сир-асрорини билишга қизиққан одам унинг:
“Ўзингни аяма,
Бешафқат бўлгин.
Жонингга солиб тур гоҳида буров.
Шунда
Топилади
Хоин бўлагинг –
Унга раҳм қилма,
Қатл эт дарров”,
деб бошланадиган шеърини синчиклаб ўқиши лозим. Чуқур миллий, диний мазмунга эга бу шеър, аслида, шоирнинг ҳаётдаги шиори. Бу талабчанлик ижодкорнинг ўзлигини топишига, дунёга қандай вазифа ва мақсад билан келганини англашига сабаб бўлди. Одам ўз-ўзини янчиб турса, бетиним тергаса, узлуксиз маломат қилса, нафси билан муҳорабага киришса – фазилат. Лекин кўпчилигимизда ана шу фазилат етишмайди. Нафсиламрини айтганда, шеърга сингдирилган ғоя ҳар бир замондошимизга тааллуқли. Айниқса, бизнинг кунларда бу шеърни баланд товушда, сатрларга урғу бериб ўқиш керак. Токи, том битган қулоқлар, минг бир қиёфага эврилган юзлар, субутсизлик ва лафзсизликни шиор қилган каслар эшитсин. Шоирнинг “Эҳтиёткор одам” шеърини ҳам юқоридаги даъватнинг давоми дейиш мумкин.
Тузумнинг таънали тоти ва тўрвасидан юзи сарғайган халқнинг аҳвол-руҳияти, ҳар қадамда урчиб кетган адолатсизликлар ҳақидаги шеърлар шоир ижодида алоҳида бир саҳифа. Усмон Азим ўша йилларда фаол публицист, оташин нотиқ сифатида ҳам танилди, эрк, озодлик ва ҳурриятни ёниб куйлади. Некбин орзуларни қурол кучи билан кунпаякун қилмоқчи бўлган истибдод малайларини лаънатлаб шеърлар битди. Эрк, озодлик, ҳуррият учун жон бераётганларни жон жигари, дарддоши деб билди. Улар учун куйди, ўртанди. “Литва ҳақида икки шеър”, эҳтимол, ёдингиздадир:
“Эркдан бошқа, ахир худом йўқ.
Озодлик! Висолинг бунчалар қисқа…
Озодлик – кўзимда сўнаётган чўғ,
Эрк – Литва!
Илтимос… Ўлмагин, Литва!”
Усмон Азим халқимизнинг қалби уйғоқ фарзандлари қатори халққа мурожаат этиб, юрт мустақиллигини талаб қилиб чиққан қуролсиз аҳоли ўққа тутилганини қоралади, “инсонийликни таниган барча инсофли жамиятларни ларзага солган бул машъумиятга муносабат билдираётганлар орасида кўнгилчанлиги, меҳр-шафқатга бойлиги, болажонлиги билан машҳур халқимизнинг овози ҳам баландроқ эшитилиши керак”лигини айтди.
Шоир дардкашлар юртида юраги доғланмаган, дунёга лоқайд боқиб турган эҳтиёткор одамга шундай юзланади:
Сукут лозим жойда тил бўлсанг нетар?
Бировнинг ғамида сил бўлсанг нетар?
Ҳамиша ижтимоий фаол бўлиб келган шоирнинг бу ҳайқириғи “Отим қолар”, “Зотим қолар”, дея томошабин бўлиб турган айрим қавмдошларига нисбатан айтилган.
Усмон Азимнинг “Туш” деган бир шеъри бор. Мен бу асарни дину диёнат унутилган, маънавият маҳв этилган, инсонийликдан чекинган жамият суврати деб биламан. Шеърнинг лирик қаҳрамони гуноҳкорни ўлимга олиб кетаётганларга “Мени жазола!” деб ёлворади. Ҳамма ҳайрон. Порахўру хиёнатчи қолиб сен бир мўмин, бегуноҳни жазолаймизми, деб сўрайди. Ҳар бир гуноҳкор жазога тортилаётганида шу мунозара такрор-такрор содир бўлаверади. Шеър қуйидагича якунланган:
Ҳамма гуноҳ қилди – жим турдим...
Шоир мазкур шеърга билибми-билмайми ҳадис мазмунини сингдирган. Абу Лайс ас-Самарқандийнинг “Танбеҳул ғофилин” асарида Пайғамбаримизнинг (с.а.в) қуйидаги ҳадиси келтирилган: “Сизлардан биронтангиз мункар (ёмон) ишни кўрса, уни бу ишдан қўли билан қайтарсин, агар қодир бўлмаса, тили билан қайтарсин, агар қодир бўлмаса, дили билан, ўша дили билан қайтариши имонининг заифлигидир”.
Энди ўзингиз ўйланг. Шеърнинг лирик қаҳрамони қандай одамки, ўзини гуноҳларга шерик деб биляпти?..
ОЛ КЎЙЛАКЛИ АЁЛЛАР ВА
“ЛЎЛИ ҚИЗ ҚЎШИҒИ”